Els Franssens (HOGENT) en Arno Goedefroo (Goedefroo Architecten): “Graag meer, maar vooral béter ontwerpen met hout”

  • Els Franssens en Arno Goedefroo.

Kunnen jullie jezelf kort even voorstellen? Wat heeft jullie geïnspireerd om te gaan doen wat jullie doen? 

Els Franssens: “Mijn weg naar de houtsector is niet bepaald vanzelfsprekend. Ik ben oorspronkelijk opgeleid als osteopaat, maar heb later van mijn passie voor hout – houtbewerking is al jarenlang een hobby van mij – mijn beroep gemaakt. Als onderzoeker verdiep ik me in de eigenschappen van hout en de mogelijkheden om het als bouwmateriaal toe te passen. Op het eerste gezicht lijken osteopathie en houtonderzoek weinig met elkaar gemeen te hebben. Toch vertrekken beide vanuit dezelfde gedachte: alles hangt met elkaar samen. Als osteopaat bekijk je het menselijk lichaam als één geheel. Die brede kijk hanteer ik vandaag ook als houtonderzoeker. We brengen het grootste deel van ons leven door in gebouwen, die niet alleen ons welzijn beïnvloeden, maar via hun grondstoffenverbruik, energiebehoefte en uitstoot ook een grote impact hebben op het klimaat. Hout kan dus een belangrijke rol spelen om die impact te verkleinen.”

“Ik ben verbonden aan HOGENT, waar ik vroeger ook lesgaf over de eigenschappen en de sortering van hout. Samen met een collega onderzoek ik momenteel in een praktijkgericht onderzoeksproject, dat mooi aansluit bij onze deelname aan de Green Deal Lokaal Hout, of lokale houtsoorten geschikt zijn voor buitenschrijnwerk. We focussen daarbij voorlopig op lariks en robinia. Hoe reageren die houtsoorten op vocht? Hoe krimpen en zwellen ze? En hoe gedragen bepaalde afwerkingen van die soorten zich wanneer ze verouderen? Om daar een beter zicht op te krijgen, onderzoeken we onder meer hoe ze presteren wanneer we ze afwerken met lak of olie en vervolgens in een QUV-toestel onderwerpen aan versnelde veroudering. Uiteindelijk willen we vooral een antwoord bieden op een heel praktische vraag: kan een schrijnwerker met een gerust hart een raam in lokaal hout aanbieden? Het onderzoeksproject loopt tot eind volgend geen. De eerste onderzoeksresultaten verwachten we begin volgend jaar.”

“Ik ben ook betrokken bij de dienstverlening die HOGENT aanbiedt aan bedrijven en bouwprofessionals die vragen hebben over houtsoorten of specifieke toepassingen. Het gaat dan om vragen die wij vrij snel kunnen beantwoorden, niet om uitgebreid onderzoek op maat. Bij grotere vragen zoeken we samen naar een vervolg. Dankzij de steun van VLAIO verloopt die ondersteuning voor kmo’s gratis via Blikopener. Geïnteresseerden mogen rechtstreeks contact met mij opnemen via een mailtje naar els.franssens@hogent.be of via blikopener.vlaanderen.”

Arno Goedefroo: “Goedefroo Architecten is een familiebedrijf dat ruim 35 jaar geleden werd opgericht door mijn vader en zijn broer. Het kantoor werd opgericht in Waregem en breidde later uit met een tweede vestiging in Gent. Uiteindelijk besloten we beide vestigingen samen te brengen in Gent, vanwaaruit we vandaag al onze activiteiten organiseren. Zelf ben ik inmiddels vijf jaar actief binnen het bureau als ingenieur-architect. Onze projecten hebben altijd een zekere schaal. Particuliere woningen ontwerpen we in principe niet.”

“Mijn grootvader was betonaannemer en die achtergrond werkt nog altijd door in onze architectuur: we laten constructies en materialen graag zichtbaar. Waar mijn vader vooral in beton ontwierp, gaat mijn voorkeur meer naar hout. Daardoor ontwerpen we tegenwoordig ook regelmatig in hout. Die fascinatie voor houtbouw ontstond al tijdens mijn studies. Voor mijn thesis onderzocht ik dan ook de mogelijkheden en beperkingen van houten hoogbouw tot 200 meter. Daarbij koos ik bewust voor een volledig houten draagstructuur, zonder betonnen kern, maar wel met stalen verbindingen. Door hybride oplossingen grotendeels uit te sluiten, wilde ik echt de sterktes en zwaktes van hout als constructiemateriaal blootleggen. Die onderzoeksmentaliteit neem ik vandaag mee in onze projecten.”


Wat zijn enkele referentieprojecten op het vlak van houtbouw voor Goedefroo Architecten?

Arno Goedefroo: “Een van onze belangrijkste realisaties is het politiekantoor in Diksmuide, dat we ongeveer een jaar geleden hebben opgeleverd. Het gebouw heeft een volledig houten draagstructuur, inclusief de trappen- en circulatiekernen. We combineerden er verschillende houtbouwsystemen, waaronder gelamineerde balken, CLT en Kerto-Ripa-vloerelementen.”

“Een ander mooi voorbeeld is het kantoorgebouw The Barn in Lauwe, voor Jet Import, onder meer bekend als importeur van Red Bull. Dat ontwierpen we met een grote houten dakconstructie die verwijst naar de traditionele Oostenrijkse schuurarchitectuur – vandaar de naam van het gebouw. De houtstructuur blijft volledig zichtbaar en draagt sterk bij aan de sfeer van het kantoor.”

“Ook in ons eigen kantoor in Gent, in een bestaand gebouw, hebben we verschillende ingrepen in hout uitgevoerd. Bij reconversieprojecten biedt hout interessante mogelijkheden dankzij zijn beperkte gewicht, prefabricatiemogelijkheden en flexibiliteit. Bovendien laten houten toevoegingen toe om een duidelijk onderscheid te maken tussen de oorspronkelijke architectuur en nieuwe ingrepen.”


Goedefroo Architecten zweert dus niet bij een bepaalde houtbouwmethode?

Arno Goedefroo: “Nee, we kiezen telkens de constructiemethode die het best aansluit bij de specifieke eisen van het project. Daarbij hebben ook hybride constructies absoluut hun plaats. Tijdens mijn thesisonderzoek heb ik die bewust vermeden, maar in de praktijk merk ik juist hoe interessant de combinatie van verschillende materialen is, op voorwaarde dat je ze doordacht inzet. Zo werken we momenteel aan een kantoorproject waarbij we de dakplaat volledig in CLT uitvoeren, terwijl we voor de kolommen staal gebruiken omdat we die zo slank mogelijk willen houden. De onderbouw realiseren we dan weer in beton. Elk materiaal krijgt dus de plaats waar het zijn kwaliteiten optimaal benut.”

“Ik heb een enorme passie voor hout, maar wil te allen tijde objectief blijven: zodra houtbouw een dogma wordt, verliezen we volgens mij een deel van onze argumenten. Ik ben bijvoorbeeld minder enthousiast over hybride vloersystemen waarbij een houten vloer een volledige betonnen druklaag krijgt en het hout uiteindelijk vooral nog als zichtlaag fungeert. Dan vraag ik me af of de keuze voor hout nog voldoende constructief verantwoord is.”


Moeten architecten volgens jullie meer ontwerpen in hout? En zo ja, waarom?

Els Franssens: “Ik zou vooral zeggen dat we béter moeten ontwerpen met hout. Voor mij begint duurzaam bouwen bij een goed beheerd bos, maar minstens even belangrijk is een gebouw dat lang meegaat. Een houten gevel die na vijftien jaar vervangen moet worden of een houtconstructie die door een verkeerde detaillering begint te rotten, levert weinig klimaatwinst op. Mijn boodschap aan architecten die willen ontwerpen in hout is daarom: ontwerp voor een lange levensduur, maak gebouwen demonteerbaar, houd rekening met vocht en zet hout in waar het zijn sterke eigenschappen maximaal benut – advies dat eigenlijk opgaat voor elk bouwmateriaal. Houtbouw zit opnieuw in de lift, en dat vraagt ook meer materiaalkennis in de hele keten. Daar ligt een gedeelde uitdaging, ook voor ons als onderzoekers: die kennis bij de mensen in de praktijk krijgen.”

Arno Goedefroo: “Ik volg Els. Ik vind ook dat de kennis over houtbouw verder moet groeien onder architecten. Hout vraagt op bepaalde vlakken immers meer technische aandacht dan beton. Denk bijvoorbeeld aan de verbindingen en de bescherming tegen vocht, ook tijdens de uitvoering. Uit ervaring weet ik dat we op die punten bijzonder nauwgezet moeten werken. Om houtbouw vaker toe te passen moeten ontwerpers, maar ook uitvoerders, die technische eigenschappen goed begrijpen. Die kennis maakt het gemakkelijker om de mogelijkheden van het materiaal correct in te schatten. Ook bij bouwheren is meer vertrouwdheid met houtbouw nodig. Zij staan niet altijd meteen open voor het idee van een houten gebouw, zeker wanneer het om meerdere bouwlagen gaat, en dat heeft te maken met een gebrek aan kennis.”


Wat zouden jullie bestempelen als de grootste troeven van houtbouw?

Els Franssens: “De snelheid van prefabricatie en het lage gewicht van hout zijn bekende voordelen. Maar ik vind vooral de invloed van hout op ons welzijn interessant. Onderzoek wijst onder meer op een rustigere hartslag, lagere stressindicatoren en positieve veranderingen in de hersenactiviteit bij blootstelling aan hout in de gebouwde omgeving. De effecten op lange termijn verdienen wel nog verder onderzoek.”

“Een andere troef die soms onderbelicht blijft, is de enorme verscheidenheid aan houtsoorten. Elke soort heeft haar eigen kleur, geur, nerfstructuur en karakter.”

Arno Goedefroo: “Ook voordelen op het vlak van duurzaamheid en circulariteit zijn belangrijk. Hout is een hernieuwbare grondstof en leent zich ook goed voor demontabele constructies. Dat verklaart voor een groot deel waarom houtbouw steeds meer aandacht krijgt. Wij houden er ook van om de draagstructuur in houten gebouwen zoals gezegd zichtbaar te laten omwille van de warmte die hout uitstraalt en zijn tactiliteit. Het creëert zo een zekere huiselijkheid, met de positieve gevolgen voor het welbevinden van de gebouwgebruiker die Els aanhaalde.”


Vergen houten gebouwen een andere ontwerpaanpak?

Arno Goedefroo: “Absoluut. Bij houtbouw moet je al heel vroeg in het ontwerpproces nadenken over de structurele opbouw van het gebouw. Werk je met massieve CLT-vloerplaten, een balkenrooster, dragende wanden of een kolommenstructuur met gelamineerde balken? Die keuzes bepalen de afmetingen, overspanningen en verbindingen, en beïnvloeden dus rechtstreeks het architecturale ontwerp. De dimensionering verschilt bovendien vaak van wat we bij betonconstructies gewend zijn. Een grondige kennis van de beschikbare houtbouwsystemen is daarom essentieel. Zodra je die beheerst, ontstaan er net heel interessante ontwerpmogelijkheden. Vooral het uitwerken van de verbindingen tussen de verschillende structurele elementen vind ik bijzonder boeiend.”

Els Franssens: “Bij houtbouw moet je zoals reeds aangehaald ook bijzonder goed nadenken over vochtstromen, zowel binnen als buiten. Hout mag nat worden, zolang het water snel wegloopt en het materiaal opnieuw kan drogen. Problemen ontstaan wanneer vocht langdurig aanwezig blijft, bijvoorbeeld door verkeerd geplaatste folies, onvoldoende geventileerde aansluitingen, permanent natte kopse kanten of te weinig afstand tot de grond. De levensduur van hout in buitentoepassingen hangt dan ook niet alleen af van de natuurlijke duurzaamheid van de houtsoort, maar ook van haar vochtgedrag en de detaillering. Ik vergelijk het weleens met een regenjas en een paraplu. De houtsoort is de jas, de detaillering de paraplu. Met een goede paraplu volstaat een lichtere jas. Een doordachte detaillering maakt het dus mogelijk om veel meer houtsoorten te gebruiken, ook soorten die van nature minder duurzaam zijn.”


Heeft houtbouw ook nadelen? 

Els Franssens: “Het eerste deel van mijn antwoord sluit aan bij mijn vorige antwoord. Hout is weinig vergevingsgezind voor slordigheden in de uitvoering. Een minder geslaagd detail bij metselwerk veroorzaakt niet noodzakelijk problemen, terwijl een vergelijkbare fout bij hout tot vochtophoping en uiteindelijk houtrot kan leiden.”

Arno Goedefroo: “Een van de grootste technische uitdagingen bij houtbouw zijn inderdaad de verbindingen tussen de verschillende constructie-elementen – net daarom vind ik het uitwerken daarvan zo boeiend. Dat kwam ook duidelijk naar voren tijdens mijn onderzoek naar houten hoogbouw. Gelukkig investeren verschillende fabrikanten en onderzoeksinstellingen volop in de ontwikkeling van performantere verbindingssystemen.”

Els Franssens: “Ook brandveiligheid en akoestiek vragen specifieke aandacht, al bestaan daar goede technische oplossingen voor.”

“Wie met lokaal hout wil bouwen, botst bovendien nog op een aantal specifieke praktische obstakels. Die hebben niet zozeer te maken met het materiaal zelf, maar met de keten eromheen. Denk aan droogcapaciteit, sortering en de beschikbaarheid van voorraad. Daardoor is het niet altijd evident om de gewenste houtsoort in de juiste kwaliteit en hoeveelheid te verkrijgen. Willen we meer lokaal hout inzetten, dan moeten we dus ook die keten verder uitbouwen.”

Arno Goedefroo: “Ook het beperkte gewicht van hout heeft niet uitsluitend voordelen. Door de lagere massa beschikt een houten gebouw doorgaans over minder thermische inertie dan een vergelijkbare betonconstructie. Dat vormt in bepaalde toepassingen, bijvoorbeeld kantoorgebouwen, een aandachtspunt. Ook trillingen verdienen bijzondere aandacht.”

“Maar ik spreek liever over specifieke materiaaleigenschappen dan over absolute nadelen. Het beperkte gewicht van hout is in sommige situaties een nadeel, terwijl het in andere toepassingen net een grote troef vormt.”


Is de initiële investeringskost van bouwen met hout hoger dan die van bouwen met stenen, beton of staal?

Els Franssens: “Volgens cijfers die Hout Info Bois dit jaar publiceerde op basis van marktgegevens, ligt de initiële meerkost van een houtskeletwoning ongeveer 4% dan die van een vergelijkbare woning in traditioneel metselwerk. Bij een hogere thermische isolatiegraad daalt dat verschil tot 2,5%. Dat komt doordat extra isoleren bij houtskeletbouw relatief minder kost: de isolatie zit grotendeels tussen de stijlen van de draagstructuur en voor een betere isolatiewaarde volstaat het in het onderzochte ontwerp om ook de bestaande technische spouw te isoleren. Bovendien leveren de doorgaans dunnere wanden volgens dezelfde bron ongeveer 3% extra bruikbare oppervlakte op, een voordeel dat toch ook iets waard is. Je mag de kostprijs van houtbouw dus niet uitsluitend beoordelen op basis van de materiaalprijs per kubieke meter. Je moet naar het volledige gebouw kijken. Ook de waarde die materialen op lange termijn behouden, speelt een rol. Houten bouwdelen kunnen zich zoals Arno al aanhaalde goed lenen tot demontage en hergebruik – daar moet dan wel rekening mee zijn gehouden in het ontwerp. Dat is een belangrijk aandachtspunt wanneer we de totale levenscycluskosten van gebouwen vergelijken.”

Arno Goedefroo: “De praktijk toont dat de vraag of houtbouw duurder is, sterk afhangt van de schaal en het type project. Bij kleinere projecten vind ik de kostprijs van houtbouw behoorlijk concurrentieel. Je werkt daar immers gemakkelijker met lokale schrijnwerkers. Bij grotere projecten ligt dat anders. De traditionele industriebouw is bijzonder sterk geoptimaliseerd, met geprefabriceerde betonnen kolommen, balken en vloeren. Daar valt met houtbouw prijstechnisch niet altijd tegenop te boksen. Zelfs een constructie met houten portieken en CLT-vloerplaten komt doorgaans duurder uit dan een vergelijkbare industriële betonconstructie.”

“Bij het politiekantoor in Diksmuide zijn we erin geslaagd om de meerprijs van houtbouw op te vangen door het gebouw compacter te ontwerpen. Tijdens de openbare ontwerpwedstrijd stelden we voor om het gebouw 10% kleiner te maken en in ruil de volledige draagstructuur in hout uit te voeren. Door van bij het begin een compacter gebouw te ontwerpen, konden we binnen het vooropgestelde investeringsbudget blijven. De opdrachtgever is daarin meegegaan, waarvoor we bijzonder dankbaar zijn. Het ging dus niet om een besparing die we achteraf moesten doorvoeren omdat het ontwerp te duur bleek. De keuze voor een compacter, volledig houten gebouw maakte vanaf het begin deel uit van ons voorstel.”


Arno, werken jullie altijd met hout met een duurzaamheidslabel?

Arno Goedefroo: “Dat verschilt van opdrachtgever tot opdrachtgever. Ik moet toegeven dat we ons nog verder moeten verdiepen in de manier waarop we dergelijke duurzaamheidsvereisten concreet vertalen naar onze projecten en bestekken.”

Els Franssens: “Daar wil ik ook nog wel graag wat over zeggen. Een duurzaamheidslabel vind ik belangrijk. Het biedt garanties over het beheer van het bos waaruit het hout afkomstig is, maar vertelt niet het volledige verhaal over de druk op een bepaalde houtsoort. Zo vallen ook sommige houtsoorten die verkrijgbaar zijn met een label, zoals afrormosia en afzelia, onder de CITES-regelgeving, die de internationale handel reguleert in soorten die onder druk staan. Dat maakt het gebruik ervan niet per definitie onverantwoord, maar het toont wel aan dat we voorzichtig moeten omspringen met de vraag naar bepaalde soorten. Door telkens naar dezelfde vertrouwde houtsoorten te grijpen, concentreren we de druk op een beperkt aantal soorten, terwijl bossen veel meer bruikbaar hout te bieden hebben. Daarom pleit ik voor een bredere materiaalkeuze. Ook ons onderzoek naar lokaal hout past binnen die visie. Niet omdat lokaal hout per definitie beter is dan tropisch hout, maar omdat we het beschikbare palet willen verruimen.”


Geniet een bepaalde houtsoort jullie voorkeur?

Arno Goedefroo: “Wij hebben niet meteen een uitgesproken voorkeur voor een bepaalde houtsoort.”

Els Franssens: “Mijn voorkeur gaat niet uit naar een bepaalde houtsoort, maar naar een bepaalde prestatie. In bestekken worden houtsoorten vandaag soms bijna als merknamen gebruikt. Terwijl het logischer zou zijn om te omschrijven wat een bouwdeel precies moet presteren. Welke sterkte is vereist? Aan welke vochtbelasting wordt het blootgesteld? Welke levensduur verwachten we? En hoeveel onderhoud is aanvaardbaar? Door die prestatie-eisen centraal te stellen, krijgt de houtsector de ruimte om ook minder bekende houtsoorten voor te stellen, zowel lokale als tropische. Er bestaan duizenden houtsoorten, maar we grijpen, zoals aangehaald, telkens naar dezelfde namen. Vanuit biodiversiteitsoogpunt is het zinvoller om meer te werken met wat het bos ons aanbiedt, in plaats van het bos voortdurend ons eigen boodschappenlijstje op te leggen.”


Heeft een houten gebouw architecturaal meer te bieden dan een betonnen, stenen of stalen gebouw?

Arno Goedefroo: “Vanuit mijn persoonlijke passie voor hout zou ik geneigd zijn om ja te zeggen. Maar uiteindelijk vind ik vooral de eerlijkheid waarmee een gebouw is ontworpen belangrijk. De constructie en de materialen moeten op een overtuigende manier deel uitmaken van de architectuur. Ik bewonder bijvoorbeeld ook de zichtbare betonconstructies uit de periode rond Expo 58. Ook staal biedt fantastische architecturale mogelijkheden. Vandaag zien we een sterke opmars van houtbouw, en die ontwikkeling vind ik natuurlijk minstens even boeiend.”

“Wat hout voor mij wel onderscheidt, en ik val in herhaling, is de warmte die het materiaal uitstraalt. Een zichtbare houten structuur geeft een gebouw een heel eigen sfeer en beleving. Dat blijft voor mij een van de grootste architecturale troeven, net als de directe link met de natuur.”

Els Franssens: “Voor mij heeft een houten gebouw architecturaal meer te bieden. Hout is een eerlijk materiaal dat zijn eigenheid toont: de nerfstructuur, de kwasten, de manier waarop het veroudert. Dat geeft een ontwerper veel mogelijkheden. Hout heeft bovendien een bijzonder karakter. Het is niet meer levend, maar het blijft reageren op zijn omgeving. In die zin bevindt het zich ergens tussen een levend en een dood materiaal. Dat maakt het voor mij zo fascinerend.”

 

Tot slot, hoe zien jullie houtbouw in de toekomst evolueren in ons land? 

Els Franssens: “Ik verwacht dat het aandeel houtbouw verder zal groeien naarmate de materiaalkennis toeneemt en opdrachtgevers meer vertrouwen krijgen in hout als bouwmateriaal. Daarnaast denk ik dat we in de toekomst meer loofhout zullen gebruiken. Onze bossen worden immers steeds gemengder om ze klimaatbestendiger te maken, waardoor ook meer loofhout beschikbaar zal komen. Vandaag vertegenwoordigt loofhout slechts ongeveer 8% van de Europese zaaghoutproductie. Daar liggen dus nog heel wat mogelijkheden. Verder hoop ik dat initiatieven zoals de Green Deal Lokaal Hout de verschillende schakels in de Vlaamse houtketen dichter bij elkaar brengen. Vandaag gaat nog veel Vlaams hout naar het buitenland. Door de samenwerking binnen de keten te versterken, kunnen we daar verandering in brengen. Maar bovenal hoop ik dat we anders naar hout leren kijken: minder vanuit de naam van een houtsoort, meer vanuit de prestaties die we ervan verwachten.”

Arno Goedefroo: “Houtbouw zal volgens mij meer en meer een volwaardig alternatief worden dat ontwerpers en bouwheren bewust overwegen. Tegelijk hoop ik, zoals gezegd, dat we vermijden om hout koste wat het kost toe te passen. Wanneer een houten constructie bijvoorbeeld buitensporig dikke vloerpakketten vereist, moeten we ons durven afvragen of dat wel de meest aangewezen oplossing is. Een belangrijk aandachtspunt daarbij is zoals Els terecht aanhaalt inderdaad wel de beschikbaarheid en herkomst van het hout. Veel constructiehout dat we vandaag gebruiken, komt niet uit België. Naarmate de vraag naar gelamineerde balken, CLT en andere houtproducten stijgt, moeten we goed nadenken over de bevoorrading en het bosbeheer. Dat zijn vraagstukken waar universiteiten en andere onderzoeksinstellingen zich volop over buigen. De manier waarop we daarmee omgaan, zal volgens mij een belangrijke invloed hebben op zowel de prijs als de toekomstige toepassingsmogelijkheden van houtbouw.”


Bedankt voor jullie waardevolle inzichten, Els en Arno.